Khơi dậy nguồn lực sáng tạo từ âm nhạc dân tộc
Mỗi nhạc cụ dân tộc mang âm sắc, kỹ thuật diễn tấu riêng, gắn với đời sống văn hóa của từng cộng đồng. Đó là nguồn chất liệu phong phú để nghệ sĩ khai thác, sáng tạo tác phẩm mới. Nếu đàn bầu gây ấn tượng bằng khả năng biến đổi cao độ và sắc thái âm thanh thì đàn tranh nổi bật với kỹ thuật luyến láy phong phú, sáo trúc lại có âm sắc gần gũi, mộc mạc. Những đặc trưng ấy làm nên ngôn ngữ riêng của từng nhạc cụ, góp phần tạo nên sự đa dạng và sức hấp dẫn của âm nhạc truyền thống Việt Nam.
(Thứ trưởng TẠ QUANG ĐÔNG)
Tiềm năng sáng tạo từ nguồn chất liệu ấy đã được thể hiện qua nhiều hoạt động nghệ thuật. Tại Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026, tổ chức tại Lâm Đồng và Thái Nguyên, các chương trình dự thi khai thác nhiều chất liệu, từ bài bản cổ nhạc, dân ca truyền thống đến tác phẩm cải biên và sáng tác mới. Sự kết hợp giữa âm nhạc truyền thống với tư duy sáng tác đương đại mở ra những hướng tìm tòi, thể nghiệm, đồng thời đòi hỏi nghệ sĩ phải có nền tảng chuyên môn vững vàng. Người biểu diễn không chỉ làm chủ kỹ thuật, hiểu đặc trưng tác phẩm mà còn phải chuyển tải được tinh thần âm nhạc dân tộc qua cách thể hiện của mình.
Ở nội dung độc tấu, nghệ sĩ phải thể hiện trọn vẹn sắc thái tác phẩm bằng kỹ thuật, khả năng kiểm soát âm thanh và cảm xúc trên một nhạc cụ. Với hòa tấu, yêu cầu đặt ra là sự phối hợp ăn ý giữa các nhạc công, sự hài hòa giữa các bè nhạc và tính thống nhất của toàn bộ chương trình. Chính những đòi hỏi ấy góp phần thể hiện trình độ biểu diễn, năng lực sáng tạo cũng như dấu ấn nghệ thuật riêng của từng đơn vị.
Nhấn mạnh giá trị của di sản âm nhạc, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông khẳng định: “Âm nhạc truyền thống là bộ phận quan trọng của di sản văn hóa dân tộc, kết tinh tâm hồn, bản sắc và sức sáng tạo của các thế hệ người Việt Nam”.
Theo Thứ trưởng, hệ thống nhạc cụ dân tộc phong phú về chủng loại, âm sắc, kỹ thuật diễn tấu và đặc trưng văn hóa vùng miền đã tạo nên diện mạo độc đáo của âm nhạc Việt Nam, góp phần lưu giữ, trao truyền những giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc. Từ nền tảng ấy, việc bảo tồn nhạc cụ dân tộc cần đi đôi với khuyến khích sáng tạo, tạo điều kiện để những giá trị truyền thống tiếp tục được phát huy qua các hình thức biểu diễn phù hợp với đời sống đương đại.
“Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự thay đổi mạnh mẽ của nhu cầu thụ hưởng văn hóa, nghệ thuật, chúng ta cần kiên định giữ gìn bản sắc truyền thống đồng thời khuyến khích sáng tạo, đổi mới phương thức biểu diễn và quảng bá, để nghệ thuật dân tộc ngày càng có sức sống, sức lan tỏa và tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Cùng với hoạt động biểu diễn chuyên nghiệp, việc khuyến khích cộng đồng tham gia sáng tạo cũng đang mở thêm hướng phát huy giá trị âm nhạc dân tộc. Chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” năm 2026 hướng tới khơi dậy sức sáng tạo từ những giai điệu, âm thanh gắn với đời sống và bản sắc văn hóa các vùng miền. Việc tiếp nhận, tuyển chọn, giới thiệu những sản phẩm âm nhạc, từng bước hình thành nguồn dữ liệu về giai điệu Việt Nam cũng góp phần tạo thêm chất liệu cho hoạt động sáng tạo, quảng bá và phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa trong việc đưa âm nhạc truyền thống đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Mở rộng công chúng và hình thành chuỗi giá trị
Từ thực tiễn hoạt động nghệ thuật, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những tiết mục được đầu tư công phu tiếp tục đến với công chúng, thay vì chỉ dừng lại ở sân khấu biểu diễn hay các cuộc thi chuyên môn. Những tác phẩm giàu bản sắc, được đánh giá cao về chất lượng nghệ thuật cần có thêm cơ hội được giới thiệu, khai thác để phát huy giá trị lâu dài.
Bên cạnh duy trì hoạt động biểu diễn, việc ghi âm, ghi hình và giới thiệu tác phẩm trên các nền tảng số sẽ mở rộng khả năng tiếp cận âm nhạc dân tộc, đặc biệt với giới trẻ. Những tư liệu về nhạc cụ, nghệ sĩ và quá trình sáng tạo cũng có thể trở thành nội dung giới thiệu hấp dẫn, giúp người nghe hiểu sâu hơn về giá trị của từng loại hình nghệ thuật.
Tuy nhiên, để tác phẩm có đời sống lâu dài, chỉ riêng hoạt động biểu diễn và quảng bá là chưa đủ. Việc hình thành chuỗi giá trị cần sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo, nghệ sĩ, nhà hát, đơn vị sản xuất và truyền thông. Từ đào tạo nhân lực, sáng tác, dàn dựng đến ghi âm, ghi hình, phát hành, mỗi khâu đều góp phần đưa tác phẩm đến với công chúng. Sự kết nối ấy còn tạo điều kiện để các đơn vị xây dựng những chương trình phù hợp với từng nhóm khán giả, từng bước hình thành sản phẩm văn hóa có khả năng tiếp cận thị trường, thay vì chỉ trông chờ vào các đêm diễn mang tính sự kiện.
Trong bối cảnh công nghệ số ngày càng tác động sâu rộng đến hoạt động sản xuất và thưởng thức âm nhạc, việc xây dựng, khai thác nguồn tư liệu cũng cần được quan tâm. Các tác phẩm, làn điệu và âm sắc nhạc cụ truyền thống khi được lưu giữ, giới thiệu có hệ thống sẽ tạo thuận lợi cho nghệ sĩ và đơn vị sản xuất tiếp cận chất liệu sáng tạo. Tuy nhiên, quá trình khai thác phải chú trọng chất lượng nghệ thuật, nguồn gốc tư liệu và quyền tác giả, quyền liên quan, bảo đảm những giá trị truyền thống được sử dụng phù hợp, có trách nhiệm.
Bên cạnh sân khấu chuyên nghiệp và các nền tảng số, du lịch cùng những hoạt động văn hóa địa phương cũng mở thêm không gian cho âm nhạc dân tộc. Các chương trình trải nghiệm, giới thiệu di sản có thể đưa tiếng đàn, tiếng sáo đến gần hơn với du khách, đồng thời góp phần quảng bá bản sắc văn hóa vùng miền. Khi được tổ chức phù hợp, hoạt động biểu diễn âm nhạc truyền thống còn có thể trở thành sản phẩm du lịch văn hóa, tạo thêm cơ hội hoạt động và nguồn thu cho nghệ sĩ, cộng đồng thực hành di sản.
Song, việc mở rộng công chúng phải đi đôi với giữ gìn giá trị nghệ thuật. Hình thức biểu diễn cần phù hợp với đặc trưng nhạc cụ, nội dung tác phẩm và không gian văn hóa, tránh giản lược tùy tiện hoặc chạy theo thị hiếu làm phai nhạt bản sắc. Sức hấp dẫn của âm nhạc dân tộc không chỉ nằm ở cách thể hiện mới mà trước hết ở những giá trị nghệ thuật riêng có, được lưu giữ, bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Từ những thành quả sáng tạo và biểu diễn đã được ghi nhận, điều cần quan tâm hơn là khả năng tiếp tục khai thác, phát huy giá trị tác phẩm trong đời sống. Bước vào “cuộc chơi” thị trường, âm nhạc dân tộc cần những sản phẩm có chất lượng, phương thức quảng bá phù hợp và khả năng chinh phục công chúng bằng chính giá trị nghệ thuật của mình. Khi sáng tác, đào tạo, biểu diễn và sản xuất được kết nối thành chuỗi, di sản âm nhạc mới có thêm cơ hội phát huy giá trị, tạo sức sống bền vững trong đời sống đương đại.




