Chuyển dịch từ đường bộ sang đường thủy nội địa — "Hành lang xanh" hạ chi phí cước và phát thải

Tái cấu trúc luồng vận tải từ định hướng chiến lược

Tại Diễn đàn Logistics Vùng lần thứ VII năm 2026 tổ chức tại Hải Phòng, lãnh đạo Chính phủ đã đưa ra những chỉ đạo mang tính bước ngoặt về việc tổ chức lại không gian kinh tế giao thông. Phát biểu chỉ đạo tại diễn đàn, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh: "Tư duy phát triển logistics phải chuyển mạnh từ địa giới hành chính sang vùng kinh tế, hành lang kinh tế và chuỗi cung ứng". Lãnh đạo Chính phủ yêu cầu phát triển hạ tầng logistics đồng bộ với quy hoạch giao thông quốc gia, đặc biệt là tăng khả năng kết nối giữa các phương thức vận tải với hệ thống cảng biển nhằm giảm chi phí logistics cho nền kinh tế.

Hiện nay, ngành dịch vụ logistics Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 14–16%/năm, đóng góp khoảng 4,5–5% vào GDP quốc gia. Tuy nhiên, chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao, chiếm khoảng 16–17% GDP. "Nút thắt" lớn nhất nằm ở sự mất cân đối giữa các phương thức vận chuyển: vận tải đường bộ hiện gánh tới 70–85% tổng lượng hàng hóa lưu thông và là nguyên nhân sinh ra 85% tổng lượng khí thải nhà kính trong toàn ngành vận tải. Trong khi đó, các phương thức vận tải thân thiện với môi trường hơn như đường sắt chỉ chiếm chưa đầy 2%, còn tiềm năng đường thủy nội địa vẫn chưa được khai thác tương xứng với lợi thế tự nhiên.

Bài toán kinh tế: Khi xà lan "thay thế" xe đầu kéo

Nhìn từ góc độ kinh tế vận tải, việc chuyển dịch phương thức chở hàng từ đường bộ sang đường thủy nội địa mang lại hiệu quả rõ rệt về cả cước phí lẫn chỉ số phát thải. Khảo sát thực tế luồng vận chuyển container giữa cảng cạn Quế Võ (Bắc Ninh) và cảng nước sâu Lạch Huyện (Hải Phòng) cho thấy một phép tính so sánh đắt giá: Một xà lan tải trọng 96 TEU khi vận chuyển 1 container 20 feet chỉ tiêu tốn khoảng 10 lít dầu, trong khi dùng xe đầu kéo đường bộ tiêu tốn tới 45 lít dầu. Nhờ mức tiêu hao nhiên liệu thấp hơn đáng kể, vận chuyển bằng xà lan giúp cắt giảm tới 80% lượng khí CO2 phát thải ra môi trường.

Xét trên cùng khối lượng và quãng đường vận chuyển, vận tải đường bộ ngốn khoảng 32 lít dầu/tấn hàng, trong khi đường thủy nội địa chỉ mất 12 lít dầu/tấn. Về mặt hạ tầng giao thông, chỉ một xà lan cỡ trung (54 TEU) khi cập bến đã có khả năng giải phóng tương đương 54 xe đầu kéo chạy trên đường bộ, trực tiếp giảm áp lực quá tải, ùn tắc và nguy cơ hư hỏng hạ tầng đường bộ.

Phân tích về hiệu quả của việc chuyển đổi này, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) khẳng định: "Trong các phương thức vận tải thì đường thủy, đường sắt là những phương thức có hiệu suất vận tải lớn nếu so sánh trên cùng một lượng nhiên liệu tiêu thụ, do vậy chuyển sang sử dụng, khai thác năng lực vận chuyển của các phương tiện này sẽ góp phần làm giảm bớt lượng khí thải carbonic". Ông Hải cũng nhận định, logistics xanh chính là "lá chắn kinh tế" giúp doanh nghiệp cắt giảm chi phí dài hạn và tăng cường năng lực ứng phó trước những biến động của giá nhiên liệu toàn cầu.

Hải Phòng và hành lang đường thủy phía Bắc: "Đòn bẩy" từ hạ tầng và chính sách

Trong cấu trúc logistics vùng Đồng bằng sông Hồng, thành phố Hải Phòng giữ vị trí cực tăng trưởng công nghiệp - dịch vụ - logistics hàng đầu, sở hữu cụm cảng nước sâu Lạch Huyện và hệ thống giao thông kết nối liên vùng. Để thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi luồng vận chuyển, Hải Phòng đã triển khai chính sách đòn bẩy tài chính quan trọng: cắt giảm 50% phí sử dụng công trình hạ tầng, dịch vụ tiện ích cảng biển đối với các container vận chuyển bằng đường thủy nội địa. Chính sách này được đánh giá là "cú hích" kinh tế trực tiếp, tạo động lực cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Nguyên gia tăng sử dụng xà lan đưa hàng về cảng biển.

Theo Quy hoạch kết cấu hạ tầng đường thủy nội địa giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu khối lượng vận tải hàng hóa bằng đường thủy nội địa đạt 715 triệu tấn vào năm 2030. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu này, 9 hành lang vận tải thủy trọng điểm đã được quy hoạch, trong đó có 4 hành lang khu vực phía Bắc đảm nhận nhiệm vụ kết nối các trung tâm công nghiệp hậu phương với cửa ngõ cảng biển Hải Phòng.

Song song với việc mở rộng luồng tuyến, hạ tầng cảng biển cũng đang được chuyển đổi theo hướng thông minh và xanh hóa. Nhiều cảng biển tại Hải Phòng đang triển khai mô hình "cảng xanh", "cảng bán tự động" và xây dựng hệ sinh thái số ISP kết nối dữ liệu giữa cảng vụ, hải quan, cơ quan kiểm dịch và các đơn vị vận tải, giúp rút ngắn thời gian giải phóng tàu và giảm thời gian chờ đợi của phương tiện thủy.

Khơi thông "điểm nghẽn" thể chế và nguồn lực tài chính

Dù mang lại lợi ích lớn, việc chuyển dịch sang đường thủy nội địa vẫn đang đối mặt với những "điểm nghẽn" nhất định. Kết nối liên phương thức giữa đường thủy và đường sắt với hệ thống cảng biển còn thiếu đồng bộ; các quy hoạch bến thủy nội địa chuyên dụng chở container tại các khu công nghiệp chưa được đầu tư hoàn chỉnh.

Để kích thích các thành phần kinh tế tham gia xanh hóa luồng vận tải, cộng đồng doanh nghiệp và các chuyên gia khuyến nghị Nhà nước cần sớm hoàn thiện chính sách hỗ trợ cụ thể. Trong đó, ưu tiên nghiên cứu các chính sách ưu đãi thuế giá trị gia tăng (VAT) đối với dịch vụ vận tải thủy, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho đơn vị cung ứng dịch vụ đường thủy xanh, đồng thời mở các gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ doanh nghiệp Điện khí hóa hoặc chuyển đổi phương tiện thủy sang chạy bằng năng lượng sạch.

Về mặt quản lý nhà nước, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cũng chỉ đạo các bộ, ngành phải tiếp tục rà soát, hoàn thiện thể chế pháp luật liên quan đến đường thủy và vận tải đa phương thức theo hướng rõ ràng, minh bạch, đơn giản hóa thủ tục hành chính và chia sẻ dữ liệu số hóa, tạo thuận lợi tối đa cho lưu thông hàng hóa.

Chuyển dịch từ đường bộ sang đường thủy nội địa không đơn thuần là sự thay đổi phương tiện vận tải, mà là bước chuyển chiến lược trong tái cấu trúc kinh tế giao thông. Sự kết hợp giữa vai trò điều phối thể chế của Chính phủ, chính sách đòn bẩy hạ tầng từ các địa phương như Hải Phòng cùng sự chủ động của doanh nghiệp sẽ đưa các luồng thủy nội địa trở thành "hành lang xanh" đích thực, hạ thấp chi phí logistics và nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nguồn: https://vtv.vn/chuyen-dich-tu-duong-bo-sang-duong-thuy-noi-dia-hanh-lang-xanh-ha-chi-phi-cuoc-va-phat-thai-1002609231622597.htm