Theo truyền hình Mỹ ngày 2/10, ngay cả tại một quốc gia có tỷ lệ giết người thuộc nhóm cao nhất thế giới, quy mô các vụ giết người xảy ra trong thời gian ngắn như vậy vẫn gây chấn động. Các chuyên gia cho rằng hai nguyên nhân chính là tội phạm có tổ chức và súng bất hợp pháp dễ tiếp cận.
Ông Julian Rademeyer, cố vấn của Sáng kiến Toàn cầu chống Tội phạm có Tổ chức Xuyên quốc gia (GI-TOC), nhận định: “Nam Phi đang tràn ngập súng”.
Điều này được thể hiện rõ qua những vỏ đạn nằm la liệt trên mặt đất sau khi tám tay súng mang theo súng trường AK-47 và súng ngắn nổ súng tại một quán rượu ở Wedela thuộc khu vực phía Tây Johannesburg vào tối 27/9, khiến 18 người thiệt mạng. Vài giờ sau vụ việc, thêm 10 người thiệt mạng trong một vụ xả súng ở Lwandle gần Cape Town.
Theo ông Stanley Maphosa, Giám đốc điều hành tổ chức phi lợi nhuận Gun Free South Africa (Nam Phi không súng đạn), vũ khí là yếu tố quan trọng. Ông nói rằng việc dễ tiếp cận súng đạn có thể biến những xung đột liên quan đến tội phạm có tổ chức, tống tiền, băng nhóm, trả thù, bạo lực liên quan đến các tuyến taxi hoặc tranh chấp cá nhân thành những vụ tấn công khiến nhiều người thiệt mạng.
Tỷ lệ giết người ở Nam Phi
Số liệu chính thức của cảnh sát cho thấy tỷ lệ giết người tại Nam Phi đã giảm xuống còn 41 người/100.000 dân trong 12 tháng tính đến ngày 31/3/2025, so với mức 44,7 người/100.000 dân của năm trước đó. Xu hướng giảm tiếp tục diễn ra khi số vụ giết người trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 3 và từ tháng 4 đến tháng 6 năm nay đều thấp hơn so với cùng kỳ năm trước.
Quyền Bộ trưởng Cảnh sát Firoz Cachalia cho rằng các biện pháp gần đây, trong đó có những chiến dịch truy quét có mục tiêu và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, có thể đang phát huy tác dụng, đồng thời cảnh báo cần nghiên cứu thêm để hiểu rõ nguyên nhân khiến số vụ giết người giảm.
Điều đáng chú ý là tần suất các vụ giết người hàng loạt gia tăng ngay cả khi tổng số vụ giết người giảm. Ông Rademeyer cho rằng những vụ tấn công như vậy không phải là hiện tượng mới, nhưng dường như đang gia tăng.
Các vụ tấn công cũng khiến một số cộng đồng lo ngại về nguy cơ xảy ra thêm bạo lực. Người dân sống gần quán rượu ở phía Tây Johannesburg lo sợ các vụ tấn công tiếp theo. Một số người cho biết họ không còn cảm thấy an toàn khi thực hiện những công việc thường ngày.
GI-TOC ghi nhận 45 vụ giết người hàng loạt tại Nam Phi từ ngày 1/1 đến 28/9 năm nay, khiến ít nhất 210 người thiệt mạng và 79 người bị thương.
GI-TOC định nghĩa giết người hàng loạt là vụ tấn công trong đó ít nhất ba người bị cố ý sát hại. Bốn trong số năm vụ xả súng hồi tháng trước đáp ứng định nghĩa này.
GI-TOC ghi nhận một vụ giết người hàng loạt trong tháng 1 và một vụ trong tháng 2. Đến tháng 6, số vụ mỗi tháng đã lên tới tám và tháng 8 và tháng 9 cũng ghi nhận tám vụ. Riêng các vụ tấn công trong tháng 9 đã khiến 57 người thiệt mạng.
Theo ông Rademeyer, GI-TOC không có số liệu so sánh đáng tin cậy với năm 2025. Ông cho biết tổ chức này thống kê 17 vụ giết người hàng loạt trong năm 2025, nhưng cảnh báo đây là con số thấp hơn thực tế vì GI-TOC chỉ bắt đầu theo dõi riêng các vụ việc này trong năm nay và sau đó mới tăng cường thu thập dữ liệu.
Nguyên nhân xảy ra nhiều vụ giết người hàng loạt
Không có nguyên nhân duy nhất. Ông Rademeyer cho rằng các vụ giết người hàng loạt xảy ra trong nhiều lĩnh vực tội phạm, trong đó có khai thác mỏ trái phép, tống tiền, hoạt động băng nhóm và tranh chấp liên quan đến các tuyến xe buýt nhỏ. Theo ông, tội phạm có tổ chức chỉ chiếm một phần trong số các vụ tử vong do súng đạn nhưng liên quan đến một số vụ tấn công đẫm máu nhất.
Tháng 2, Tổng thống Cyril Ramaphosa tuyên bố tội phạm có tổ chức là mối đe dọa cấp bách nhất đối với nền dân chủ, xã hội và sự phát triển kinh tế của Nam Phi. Ông thông báo triển khai binh sĩ hỗ trợ cảnh sát đối phó với bạo lực băng nhóm.
Không có dấu hiệu cho thấy năm vụ xả súng gần đây nhất, trong đó có hai vụ ở khu vực Cape Town và một vụ ở phía Nam thành phố Durban, có liên quan với nhau. Các nhà điều tra đang xem xét nhiều động cơ khác nhau, trong đó có mâu thuẫn giữa các nhóm tội phạm, hành động trả đũa và tranh chấp kinh doanh.
Vụ xả súng tại quán rượu ở Johannesburg vào cuối tuần trước là vụ gây nhiều thương vong nhất trong năm vụ. Cảnh sát đang điều tra khả năng vụ việc liên quan đến cuộc tranh giành địa bàn trong hoạt động khai thác mỏ trái phép hoặc hành động trả đũa vụ xả súng trước đó cũng tại quán rượu này.
Hoạt động khai thác mỏ trái phép đã làm gia tăng bạo lực tại khu vực xung quanh Johannesburg trong nhiều năm. Những người khai thác mỏ trái phép, thường được gọi tại địa phương là “zama zamas”, hoạt động tại các mỏ vàng bỏ hoang, trong khi các nhóm đối địch tranh giành quyền kiểm soát hoạt động này. Tại khu vực Wedela, các băng nhóm tội phạm điều hành hoạt động khai thác và sử dụng các tay súng để bảo vệ địa bàn.
Nguồn gốc súng đạn
GI-TOC đã ghi nhận hoạt động vận chuyển vũ khí từ nước láng giềng Namibia vào Nam Phi, sau đó số vũ khí này được đưa đến các băng nhóm và đối tượng cướp có vũ trang tham gia các vụ cướp tiền mặt trong quá trình vận chuyển.
Ông Maphosa cho rằng súng bất hợp pháp cũng có thể là những khẩu súng mà người dân và các cơ quan nhà nước làm mất hoặc bị đánh cắp, cũng như là súng liên quan hoạt động tham nhũng và buôn lậu xuyên biên giới. Ông nói: “Một khẩu AK-47 không tự nhiên xuất hiện tại một quán rượu. Đằng sau khẩu súng và đạn dược là cả một chuỗi cung ứng”.
Theo các số liệu, Nam Phi có khoảng 63.500 khẩu súng dân sự được cấp phép đã được báo mất hoặc bị đánh cắp trong giai đoạn 2013-2023.
Số liệu của cảnh sát cho thấy kể từ tháng 4/2022, có 2.346 khẩu súng của cảnh sát bị đánh cắp và 177 khẩu khác bị thất lạc, cùng với 194.920 viên đạn.
Cựu Đại tá cảnh sát Christiaan Prinsloo bị kết án năm 2016 sau khi đánh cắp hơn 2.000 khẩu súng trong các kho của cảnh sát để bán lại, trong đó có nhiều khẩu được bán cho các băng nhóm. Theo truyền thông địa phương, 888 khẩu súng trong số này sau đó được giám định pháp y và xác định có liên quan đến 1.066 vụ giết người tại tỉnh Western Cape.
Nguyên nhân khó ngăn chặn bạo lực
Chiến dịch Vala Umgodi của chính phủ nhằm trấn áp hoạt động khai thác mỏ trái phép đã dẫn đến hàng nghìn vụ bắt giữ và thu giữ hàng trăm khẩu súng.
Tuy nhiên, việc bắt giữ số lượng lớn những đối tượng tham gia ở cấp thấp sẽ chỉ có tác động hạn chế nếu những người tài trợ và cung cấp nguồn lực cho các mạng lưới này vẫn chưa bị xử lý.
Theo chuyên gia, cảnh sát cũng cần nhằm vào những người mua và tinh luyện vàng bất hợp pháp, các đối tượng tài trợ và những kẻ cung cấp súng.
Cảnh sát cần truy tìm nguồn gốc của những khẩu súng thu giữ được, giải quyết tình trạng tồn đọng trong công tác giám định đạn và điều tra cả những vụ nổ súng không gây chết người, bởi đây có thể là dấu hiệu cảnh báo về nguy cơ xảy ra thêm bạo lực.
Tuy nhiên, truy tìm nguồn gốc súng và xác định liệu chúng có được sử dụng trong các vụ phạm tội khác hay không là công việc tốn nhiều thời gian. Lãnh đạo bộ phận giám định đạn đạo thuộc Phòng Thí nghiệm Khoa học Pháp y của cảnh sát nói với một ủy ban điều tra vào năm 2025 rằng đơn vị này tồn đọng 41.846 vụ việc và lưu giữ hơn 29.000 khẩu súng có liên quan đến các vụ án.
Ông Maphosa cho rằng các cơ quan chức năng không chỉ cần thu hồi súng bất hợp pháp mà cần tập trung ngăn chặn ngay từ đầu việc số vũ khí này rơi vào tay các mạng lưới tội phạm. Ông nói: “Chúng ta đang đếm số súng được thu hồi. Chúng ta cũng phải đếm, truy tìm và ngăn chặn số súng được đưa vào. Thước đo thành công thực sự là có bao nhiêu người được ngăn chặn trước khi họ trở thành nạn nhân của súng đạn”.
Nguồn: https://baotintuc.vn/vi-sao-so-vu-xa-sung-hang-loat-o-nam-phi-dot-ngot-tang-manh-post1391125.html
