Từ trăn trở nghề nghiệp đến công trình có giá trị
Hơn 40 năm gắn bó với đàn tranh trên cả ba phương diện biểu diễn, nghiên cứu và giảng dạy, TS. NSND Phạm Thị Trà My đã chứng kiến những bước chuyển mình của nghệ thuật đàn tranh Việt Nam.
Từ việc kế thừa những kỹ thuật diễn tấu truyền thống, các thế hệ nghệ sĩ, giảng viên tiếp tục tìm tòi, mở rộng khả năng biểu hiện của nhạc cụ, đưa đàn tranh đến gần hơn với những hình thức biểu diễn và ngôn ngữ âm nhạc mới.
Với nghệ sĩ biểu diễn, tiếng đàn là phương tiện thể hiện cảm xúc và cá tính nghệ thuật. Với nhà nghiên cứu, mỗi tác phẩm còn là tư liệu phản ánh lịch sử, tư duy sáng tạo và những bước phát triển của nghệ thuật. Còn với nhà giáo, giá trị của tiếng đàn được nối dài qua từng thế hệ học trò.
Ba vai trò ấy hòa quyện trong hành trình nghệ thuật của TS. NSND Phạm Thị Trà My, tạo nên cách tiếp cận vừa giàu cảm xúc, vừa có chiều sâu học thuật đối với nhạc cụ truyền thống.
Chính sự gắn bó lâu dài ấy giúp chị nhận ra một thực tế: Đàn tranh Việt Nam đã có một kho tàng tác phẩm phong phú nhưng nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, đào tạo và biểu diễn vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy.
Từ năm 1956, cùng với sự hình thành và phát triển của nền âm nhạc chuyên nghiệp Việt Nam, đàn tranh bước vào một giai đoạn phát triển mới. Đây cũng là thời điểm đàn tranh được đưa vào giảng dạy chính quy tại Trường Âm nhạc Việt Nam, tiền thân của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam ngày nay.
Nhiều tác phẩm độc tấu, hòa tấu, tác phẩm viết cho đàn tranh cùng dàn nhạc đệm lần lượt ra đời. Mỗi sáng tác không chỉ làm phong phú thêm vốn tác phẩm mà còn mở rộng kỹ thuật diễn tấu, khả năng biểu cảm và vị trí của đàn tranh trong đời sống âm nhạc.
Qua gần 70 năm, các thế hệ nhạc sĩ, nghệ sĩ và nhà giáo đã để lại một di sản đáng trân trọng. Tuy nhiên, không phải tác phẩm nào cũng được lưu giữ, phổ biến và sử dụng trong điều kiện thuận lợi.
Nhiều bản nhạc chỉ tồn tại dưới dạng chép tay, photocopy hoặc tài liệu nội bộ. Một số bản đã xuất bản vẫn còn sai sót về cao độ, trường độ, ký hiệu âm nhạc; không ít tác phẩm thiếu chỉ dẫn cụ thể về tốc độ, sắc thái và kỹ thuật diễn tấu, nhất là kỹ thuật tay trái - yếu tố có ý nghĩa quan trọng trong nghệ thuật biểu diễn đàn tranh.
Những bất cập ấy không đơn thuần là khó khăn về mặt tư liệu. Nếu không được rà soát và hiệu đính kịp thời, chúng có thể ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận tác phẩm, gây ra những cách diễn giải và thể hiện chưa thật sự sát với ý đồ sáng tác ban đầu.
Ở góc độ rộng hơn, đó là câu chuyện về khả năng một di sản được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác: Không chỉ truyền lại âm thanh, mà còn phải giữ được văn bản, kỹ thuật, ngữ cảnh và tinh thần của tác phẩm.
Từ những trăn trở của người làm nghề, TS. NSND Phạm Thị Trà My đã dành thời gian khảo cứu, đối chiếu và hệ thống hóa nguồn tác phẩm, hình thành cuốn sách “Tuyển tập các tác phẩm tiêu biểu cho đàn tranh Việt Nam từ 1956 đến nay”.
Đây không phải là công việc đơn thuần tập hợp các bản nhạc. Đằng sau mỗi tác phẩm được lựa chọn là quá trình tìm kiếm tư liệu, kiểm tra văn bản, đối chiếu các dị bản, tham khảo ý kiến của nhạc sĩ, nghệ sĩ và những giảng viên giàu kinh nghiệm.
Những chi tiết tưởng như nhỏ về ký hiệu, tốc độ, sắc thái hay cách thể hiện kỹ thuật đều được quan tâm, bởi chúng có thể quyết định độ chính xác và chiều sâu nghệ thuật của một tác phẩm.
Cuốn sách tuyển chọn 30 tác phẩm, trong đó có 25 tác phẩm Việt Nam được chỉnh lý, hiệu đính và 5 tác phẩm nước ngoài được chuyển soạn cho đàn tranh diễn tấu. Các tác phẩm được giới thiệu cùng những chú thích song ngữ Việt - Anh về thông tin cơ bản như năm sáng tác, ý tưởng nghệ thuật và kỹ thuật diễn tấu đặc trưng.
Hệ thống thuật ngữ âm nhạc được trình bày thống nhất, góp phần nâng cao tính khoa học, thuận tiện cho việc sử dụng trong giảng dạy, học tập, biểu diễn và nghiên cứu.
Gìn giữ truyền thống bằng tinh thần sáng tạo
Với TS. NSND Phạm Thị Trà My, giảng dạy không tách rời nghiên cứu và biểu diễn. Những kiến thức được tích lũy trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoạt động nghệ thuật trở thành hành trang để chị truyền đạt cho học trò.
Ngược lại, thực tiễn giảng dạy cũng giúp chị nhận diện rõ hơn những khó khăn mà người học, người biểu diễn đang gặp phải, từ đó thúc đẩy nhu cầu hoàn thiện hệ thống tư liệu chuyên môn.
Cuốn tuyển tập vì thế còn mang ý nghĩa thiết thực đối với công tác đào tạo. Khi có trong tay những văn bản tác phẩm được rà soát, hiệu đính và bổ sung chỉ dẫn tương đối đầy đủ, giảng viên có thêm cơ sở để hướng dẫn; học sinh, sinh viên có điều kiện tiếp cận tác phẩm chính xác hơn; còn nghệ sĩ biểu diễn có thể tham khảo để hoàn thiện kỹ thuật và cách xử lý nghệ thuật.
Đó cũng là cách một nhà giáo góp phần tạo dựng nền tảng cho tương lai của âm nhạc truyền thống: Không chỉ dạy học trò chơi được một bản nhạc mà còn giúp các em hiểu vì sao tác phẩm ấy ra đời, giá trị nghệ thuật nằm ở đâu và cần làm gì để tiếng đàn tiếp tục có sức sống trong thời đại mới.
Từ góc nhìn này, việc bảo tồn đàn tranh không nên được hiểu đơn giản là giữ lại những gì đã có. Bảo tồn còn là tạo điều kiện để di sản tiếp tục được sử dụng, được diễn giải và được sáng tạo.
Một bản nhạc được phục dựng có thể trở lại phòng học; một kỹ thuật được ghi chép có thể tiếp tục được truyền dạy; một tác phẩm từng ít được biết đến có thể tìm thấy đời sống mới trên sân khấu. Chính quá trình ấy giúp di sản tránh khỏi nguy cơ trở thành những giá trị chỉ còn được nhắc lại trong sách vở.
Đặc biệt, cuốn sách được thực hiện hướng tới kỷ niệm 70 năm thành lập Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam - Khoa Âm nhạc Truyền thống - nơi đã đào tạo, bồi dưỡng và chắp cánh cho nhiều thế hệ tài năng âm nhạc của đất nước. Với tác giả, đây còn là dịp bày tỏ lòng biết ơn đối với những người thầy, người cô đã tận tâm giảng dạy, yêu thương và tin tưởng mình trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và công tác.
Trong bối cảnh đời sống âm nhạc ngày càng đa dạng, việc bảo tồn nhạc cụ truyền thống không thể chỉ dừng lại ở lưu giữ hình thức hay nhắc lại những giá trị đã có. Di sản chỉ thực sự sống khi được tiếp tục nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và hiện diện trong đời sống đương đại.
Đàn tranh Việt Nam cũng đứng trước yêu cầu ấy. Bên cạnh việc bảo tồn những kỹ thuật và tác phẩm truyền thống, cần tiếp tục mở rộng không gian biểu diễn, phát triển ngôn ngữ âm nhạc, nâng cao chất lượng đào tạo và tạo điều kiện để các thế hệ nghệ sĩ trẻ khám phá những khả năng mới của nhạc cụ.
Tuyển tập của TS. NSND Phạm Thị Trà My góp một phần vào hành trình đó. Việc hệ thống hóa các tác phẩm từ năm 1956 đến nay không chỉ giúp nhìn lại chặng đường phát triển của đàn tranh trong môi trường âm nhạc chuyên nghiệp mà còn tạo nguồn tư liệu để những sáng tác của các thế hệ đi trước tiếp tục được nghiên cứu, giảng dạy và biểu diễn.
Những tác phẩm mới cũng có thêm cơ hội được đặt trong mối liên hệ với dòng chảy sáng tạo đã hình thành và phát triển gần bảy thập niên qua.
Hơn 40 năm gắn bó với đàn tranh, TS. NSND Phạm Thị Trà My đã bền bỉ gìn giữ, lan tỏa và tiếp nối những giá trị của âm nhạc dân tộc bằng tâm huyết của người nghệ sĩ và trách nhiệm của nhà giáo.
Giá trị của hành trình ấy không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm được tập hợp, mà ở nỗ lực giữ cho một phần ký ức âm nhạc có thể tiếp tục được đọc, được học, được chơi và được sáng tạo. Khi một bản nhạc được trao lại cho thế hệ sau với đầy đủ hơn về văn bản và hiểu biết, đó cũng là lúc di sản được trao thêm một cơ hội để sống trong hiện tại.
Từ những trang nhạc được góp nhặt, hiệu đính đến tiếng đàn vang lên trong lớp học và trên sân khấu, hành trình của đàn tranh vì thế không chỉ là câu chuyện của một nhạc cụ. Đó còn là câu chuyện về cách một cộng đồng gìn giữ ký ức văn hóa của mình và trao lại cho thế hệ mai sau bằng tri thức, tình yêu và sức sáng tạo.




