Bất cập từ “chiếc áo” pháp lý doanh nghiệp
Từ nguồn lực kết nối vô giá của Hội Gặp gỡ Việt Nam, hơn 10 năm qua Trung tâm ICISE đã đón tiếp hàng chục nghìn nhà khoa học đến từ các quốc gia và lãnh thổ, trong đó có hàng loạt chủ nhân Giải thưởng Nobel, Fields, Kavli... Những chuỗi hội thảo quốc tế về vật lý hạt, thiên văn học, lượng tử, sinh học cấu trúc, cùng các khóa học “Trường hè khoa học” đã truyền cảm hứng và mở ra cơ hội tiếp cận tri thức đỉnh cao cho hàng nghìn nhà khoa học trẻ, sinh viên Việt Nam. Tuy nhiên, đằng sau những kết quả rực rỡ và uy tín quốc tế ấy là nỗi niềm trăn trở kéo dài của người trong cuộc. Việc vận hành một trung tâm khoa học phi lợi nhuận tầm cỡ quốc tế nhưng lại khoác trên mình “chiếc áo” pháp lý của một doanh nghiệp đã phát sinh hàng loạt bất cập trong công tác quản lý, tài chính và cơ chế vận hành.
GS Trần Thanh Vân băn khoăn khi những quy định hiện hành đang là rào cản khiến trung tâm khó phát triển. “Các nhà khoa học đỉnh cao thế giới về đây hoàn toàn không phải vì tiền bạc hay danh lợi, mà vì tình yêu khoa học và mong muốn hỗ trợ Việt Nam. Chúng tôi mong muốn Nhà nước có cơ chế linh hoạt, thay đổi tư duy từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, giao khoán kinh phí theo nhiệm vụ hằng năm để các nhà khoa học yên tâm cống hiến”, GS bày tỏ.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Lâm Hải Giang cho biết, nguyên nhân gốc rễ xuất phát từ tồn tại lịch sử. Khi ICISE mới thành lập, do chưa có mô hình pháp lý đặc thù cho tổ chức khoa học phi lợi nhuận do tư nhân/kiều bào đầu tư, Trung tâm phải đăng ký dưới hình thức “Doanh nghiệp TNHH một thành viên” để có cơ sở giao đất và cấp phép hoạt động. Chính tư cách “doanh nghiệp” này đã khiến chính quyền địa phương lẫn các bộ, ngành rơi vào thế “tiến lui lưỡng nan”. Bởi muốn cấp ngân sách hỗ trợ các chuỗi hội thảo hay tài trợ cho các nhóm nghiên cứu xuất sắc của Trung tâm đều vướng quy định về quản lý ngân sách Nhà nước đối với doanh nghiệp. Hiện nay, mọi khoản kinh phí hỗ trợ đều phải lập hồ sơ, thẩm định, phê duyệt và thanh quyết toán theo quy trình của một đề tài/dự án thương mại cực kỳ phức tạp, do đó việc hỗ trợ kinh phí thường niên cho Trung tâm hoạt động và phát triển rất khó khăn.
Cởi trói thể chế, tạo đà phát triển
Tại buổi làm việc của đoàn công tác Chính phủ, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, nguồn kinh phí hỗ trợ các hội thảo khoa học quốc tế tại ICISE là nguồn ngân sách đặc biệt. Bộ Khoa học và Công nghệ khẳng định, luôn sẵn sàng đồng hành, tạo điều kiện tối đa cho Trung tâm. Thông qua Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), Bộ đã và đang xây dựng cơ chế tuyển chọn cạnh tranh, công bằng đối với các nhóm nghiên cứu mạnh, nghiên cứu trẻ và các chương trình Trường hè khoa học.
Ghi nhận sự đóng góp của GS Trần Thanh Vân, GS Lê Kim Ngọc cùng các nhà khoa học tại Trung tâm ICISE đối với sự nghiệp phát triển khoa học, giáo dục của đất nước là rất lớn, theo Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng, những bất cập trên cần phải hoàn thiện mô hình pháp lý, bảo đảm phù hợp với tính chất hoạt động phi lợi nhuận và định hướng phát triển của Trung tâm. Theo đó, Chính phủ đã chỉ đạo UBND tỉnh Gia Lai phối hợp các bộ, ngành rà soát cơ sở pháp lý, đề xuất mô hình hoạt động phù hợp cho ICISE. Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với tỉnh xây dựng đề án hỗ trợ kinh phí tổ chức hội thảo khoa học quốc tế giai đoạn 2027-2030, đồng thời hướng dẫn 4 nhóm nghiên cứu xuất sắc của Trung tâm tiếp cận nguồn tài trợ của NAFOSTED từ đầu năm 2027. Trường đại học Quy Nhơn được giao chủ trì xây dựng đề án đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm dùng chung, phục vụ nghiên cứu và đào tạo của nhà trường, ICISE và khu vực miền trung. Tỉnh Gia Lai phối hợp các bộ, ngành xây dựng đề án tổng thể phát triển Khu đô thị Khoa học Quy Hòa, lấy Trung tâm ICISE làm hạt nhân, trình Chính phủ xem xét.
Những nhiệm vụ này hướng tới việc tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế, nguồn lực và hạ tầng nghiên cứu, tạo điều kiện để ICISE phát huy vai trò kết nối khoa học Việt Nam với quốc tế, đồng thời hình thành nền tảng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Gia Lai.
Chính phủ hiện đang triển khai một số giải pháp tháo gỡ khó khăn cho Trung tâm, trong đó có việc đơn giản hóa thủ tục tổ chức hội thảo quốc tế, nghiên cứu hoàn thiện quy định pháp lý liên quan các tổ chức khoa học đặc thù và tạo điều kiện về thị thực, cư trú cho chuyên gia, nhà khoa học quốc tế có nhiều đóng góp cho Việt Nam.




