Từng xuất hiện trong bữa cơm của nhiều gia đình thời bao cấp, cá thửng (nhiều nơi còn gọi là cá mối) gợi nhớ ký ức về những năm tháng khó khăn của người dân xứ Nghệ. Ngày nay, loại cá này gây chú ý không chỉ bởi hương vị mà còn bởi cách chế biến độc đáo: cá được cuộn tròn, gài đuôi vào miệng rồi luộc chín, hun khói.
Vừa thoăn thoắt cuộn cá thành vòng tròn, gài đuôi vào miệng cá, anh Nguyễn Trung (sống ở Cửa Lò, Nghệ An) cho biết đã thấy cách chế biến này từ khi còn nhỏ.
“Ngày trước, cứ đến dịp Tết, nhà nào khá giả mới mua cá thửng hun khói về kho. Cá được dùng để cúng tổ tiên, sau đó cả nhà thụ lộc, ăn cùng bánh chưng hoặc cơm”, anh kể.
“Trong ký ức tuổi thơ của tôi, một nồi cá thửng kho là thứ quý lắm, có lẽ vì hồi ấy cuộc sống còn khó khăn. Bây giờ, các gia đình có điều kiện hơn, bữa ăn cũng phong phú nên ít để ý đến món cá này như trước”, anh nói.
Dù vậy, người dân Cửa Lò vẫn duy trì nghề chế biến và thói quen thưởng thức cá thửng.
Theo anh, mỗi người có cách cuộn cá riêng nhưng đều đặt đuôi cá vào miệng để tạo thành vòng tròn đẹp mắt. Sau đó, cá được hấp chín rồi xông khói bằng vỏ mía, giúp tạo mùi thơm và màu sắc đẹp mắt.
“Sau khi luộc chín tới, cá được vớt ra để ráo nước, chuẩn bị cho bước hun khói”, anh Trung chia sẻ. Không dùng than củi thông thường, người dân ở Cửa Lò thường hun cá bằng vỏ mía hoặc bã mía, khiến cá xông khói xong không những hết tanh mà còn có mùi thơm dịu đặc trưng, thịt cá vàng ruộm tươm dầu, bên ngoài khô ráo nhưng vẫn giữ độ mềm ẩm, đậm đà.
Theo một số ngư dân ở làng chài Nghi Thuỷ (Cửa Lò), việc cuộn cá thành vòng tròn không chỉ giúp thân cá săn chắc, không bị gãy nát khi xông khói mà còn mang ý nghĩa tâm linh. Người dân địa phương gọi cá thửng uốn tròn là "cá ông trời", bởi hình tròn tượng trưng cho sự trọn vẹn, viên mãn và bình an.
Vào ngày Tết, đĩa cá thửng xếp tròn đầy đặn đặt trên mâm cỗ cúng gia tiên vừa tạo nét thẩm mỹ hài hòa, vừa thể hiện ước mong về một năm mới sung túc, trọn vẹn của người dân vùng biển.
Được biết, cá thửng được đánh bắt chủ yếu từ khoảng tháng 9, 10 âm lịch đến tết Nguyên đán. Những mâm cá thửng xếp tròn, màu vàng ruộm, vỏ xù xì, hương thơm đặc biệt trông vô cùng hấp dẫn.
Cá thửng có nhiều xương nên có thể khó ăn với người chưa quen. Đặc biệt trẻ con càng nên cẩn thận khi ăn cá này. Người địa phương thường kho cá với vị mặn ngọt, thêm ớt, tiêu rồi đun lại nhiều lần cho rục xương. Khi ăn, có thể cắn ngang con cá, cảm nhận vị đậm đà, cay nhẹ và mùi thơm đặc trưng.
Hiện, cá thửng được rao bán với giá 160.000 đồng/kg (khoảng 3-4 con). Vào dịp Tết, giá có thể tăng cao do nhu cầu của người mua.
Bà Đinh Thị Vân (63 tuổi, ở Nghi Lộc, Cửa Lò) cho hay, gia đình bà năm nào cũng mua cá thửng về kho mật mía hoặc làm chả cá.
“Cá thửng hơi nhiều xương nhưng thịt chắc, khi kho trải thêm lớp gừng, riềng, ướp cùng mật mía, mắm muối, hành, kho nhỏ lửa trong nhiều giờ cho đến khi cá có màu vàng sậm, quyện mùi thơm của gia vị là ăn được”, bà chia sẻ.
Nhiều người còn chế biến theo cách nạo thịt làm chả cá, ướp sả chiên giòn hoặc nướng chấm muối tiêu chanh cũng rất ngon.
