Kỷ vật kể chuyện cụ Huỳnh: Ba bức thư mở đường cho Tiếng Dân

Theo ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.Huế, cần nhìn nhận giá trị của trụ sở tòa soạn Tiếng Dân trong tổng thể gồm giá trị lịch sử, giá trị văn hóa - báo chí, giá trị gắn với danh nhân Huỳnh Thúc Kháng và giá trị kiến trúc của công trình. Tiếng Dân ra đời ngày 10.8.1927 do cụ Huỳnh Thúc Kháng sáng lập, trực tiếp làm chủ nhiệm kiêm chủ bút và duy trì hoạt động đến năm 1943. Trong hơn 16 năm, tờ báo trở thành diễn đàn quan trọng, tập hợp tiếng nói của những người có tinh thần yêu nước, dân tộc và dân chủ, đặc biệt trong giới trí thức Trung kỳ.

ẢNH: S.X

Điều đặc biệt, theo ông Lộc, trụ sở tòa soạn tại số 193 đường Huỳnh Thúc Kháng (TP.Huế) hiện nay không chỉ là nơi gắn với lịch sử Tiếng Dân theo nghĩa tưởng niệm, mà chính là không gian cụ Huỳnh tổ chức tòa soạn, nhà in, điều hành hoạt động xuất bản và cho ra đời những số báo. Trước khi có không gian ấy, tờ báo bắt đầu từ một địa chỉ nhỏ gần Đập Đá.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Ở NHỜ, NGỦ THUYỀN LO CHUYỆN RA BÁO

Ngày 10.7.1926, cuộc họp đầu tiên của Viện Dân biểu Trung kỳ bầu Huỳnh Thúc Kháng giữ chức Viện trưởng, trụ sở đặt tại Huế. Khi ấy, ông Nguyễn Khoa Tùng là một trong 38 nghị viên của Viện Dân biểu, từng quen biết cụ Huỳnh từ nhiều năm trước. Nhà ông bà Nguyễn Khoa Tùng và Đạm Phương Nữ Sử chỉ cách Đập Đá chừng 200 m về hướng đi Thuận An.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Nhà nghiên cứu Dương Phước Thu, nguyên Phó chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Thừa Thiên-Huế cũ, người chuyên tâm nghiên cứu Tiếng Dân, cho biết từ những ghi chép của bà Đạm Phương có thể thấy mỗi lần từ Quảng Nam ra Huế, cụ Huỳnh thường về đây tạm trú vài ngày để bàn công việc của viện, đàm đạo chính trị, văn chương và nhân tình thế thái. Khi ấy cụ Huỳnh còn rất khó khăn. "Có thời gian cụ ở nhờ nhà ông Nguyễn Khoa Tùng, ăn uống ở đó nhưng ban đêm lại xuống đò thuê ngủ", ông Thu nói. Chuyện ngủ trên đò ở Huế thời ấy khá phổ biến vì thời tiết nóng.

Sau khi nhậm chức Viện trưởng Viện Dân biểu Trung kỳ, cụ Huỳnh đứng ra thành lập Công ty Huỳnh Thúc Kháng và có ý muốn xuất bản một tờ báo bằng chữ Quốc ngữ tại Trung kỳ. Cụ đã có vài lần ra Huế để làm công việc của Viện Dân biểu, đồng thời bàn bạc với nhà yêu nước Phan Bội Châu về việc ra báo. Tên Tiếng Dân được cho là đặt theo gợi ý của cụ Phan Bội Châu.

Đầu tháng 10.1926, từ quê nhà Quảng Nam, cụ Huỳnh gửi đơn đến Toàn quyền Đông Dương P.Pasquier xin phép xuất bản tờ báo bằng chữ Quốc ngữ Tiếng Dân, dự kiến đặt trụ sở tại Đà Nẵng. Tuy nhiên, người Pháp không chấp thuận, với lý do tờ báo phải đóng tại Huế. Những quy định kiểm soát báo chí của chính quyền thực dân buộc cụ Huỳnh phải tính toán để tờ báo có thể sớm ra đời, đồng thời đáp ứng các điều kiện đặt cơ sở xuất bản tại Huế. Chính từ căn nhà gần Đập Đá, những bước vận động đầu tiên được thực hiện.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Ngày 9.10.1926, cụ Huỳnh viết thư bằng tiếng Pháp gửi Khâm sứ Trung kỳ, đề nghị can thiệp, giúp đỡ để Tiếng Dân sớm được xuất bản. Cũng từ địa chỉ này, với tư cách Viện trưởng Viện Dân biểu, cụ đã vài lần đến thẳng Tòa Khâm sứ để yêu cầu Khâm sứ giúp đỡ cho việc ra báo. Theo ông Thu, trước năm 1945, một tờ báo có nhiều vị trí như giám đốc chính trị, chủ bút, thư ký tòa soạn, tổng thư ký. Có những tờ tổng thư ký mới là người điều hành chính, chủ nhiệm nhiều khi chỉ đứng tên về mặt thủ tục. "Riêng Tiếng Dân, cụ Huỳnh có vai trò rất lớn", ông Thu nói.

BA BỨC THƯ TỪ MỘT ĐỊA CHỈ

Trong quá trình nghiên cứu, ông Dương Phước Thu tìm được 3 bức thư viết tay bằng tiếng Pháp của Huỳnh Thúc Kháng gửi Khâm sứ Trung kỳ và Toàn quyền Đông Dương, đề nghị tạo điều kiện để xuất bản Tiếng Dân. Cả 3 bức thư hiện được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Đà Lạt), do dịch giả Phan Thị Kim Liên, giảng viên khoa Pháp, Trường ĐH Ngoại ngữ Huế chuyển dịch.

Bức đầu tiên được viết tại Huế ngày 9.10.1926, gửi Khâm sứ An Nam tại Huế. Trong đó, cụ Huỳnh đề nghị Khâm sứ chuyển đến Toàn quyền Đông Dương nguyện vọng công bố tờ Tiếng Dân, đồng thời mong được tác động để có cơ hội tiếp kiến Toàn quyền về việc này trong thời gian ông Toàn quyền ở Huế. Cuối thư, cụ ghi rõ: "Huỳnh Thúc Kháng/Viện trưởng Viện Dân biểu/Tại nhà ông Nguyễn Khoa Tùng/Gần Đập Đá - Huế". Lần ấy, Toàn quyền Đông Dương không đến Huế nên cụ chưa có dịp tiếp xúc để trình bày ý định.

Đầu năm 1927, qua Khâm sứ Trung kỳ, cụ biết tin Toàn quyền Đông Dương sắp đến Huế. Ngày 14.1.1927, cụ viết tiếp 2 bức thư. Một bức gửi Khâm sứ Trung kỳ, đề nghị chuyển thư để sắp xếp gặp Toàn quyền trong chuyến thăm Huế. Cuối thư, địa chỉ vẫn là: "Tại nhà ông Nguyễn Khoa Tùng, ở Đập Đá, Huế". Bức còn lại gửi thẳng Toàn quyền Đông Dương, đề nghị được tiếp kiến để trình bày về tờ báo Tiếng Dân. Cuối thư, cụ ghi: "Tại nhà ông Nguyễn Khoa Tùng, ở Đập Đá, Huế".

Ngày 12.2.1927, Toàn quyền Đông Dương P.Pasquier ký nghị định cho phép Công ty Huỳnh Thúc Kháng xuất bản Tiếng Dân, đóng trụ sở tại Huế. Lúc này, trụ sở tòa soạn và in ấn vẫn chưa có chỗ chính thức. Cụ Huỳnh tiếp tục đóng tạm văn phòng tại nhà ông Nguyễn Khoa Tùng.

Theo ông Dương Phước Thu, để vận động và xúc tiến các thủ tục xin phép xuất bản Tiếng Dân, cụ Huỳnh đã sử dụng địa chỉ này suốt mấy tháng trời. Đây cũng là địa chỉ liên lạc của Công ty Huỳnh Thúc Kháng và văn phòng liên lạc báo Tiếng Dân sơ khởi.Từ căn nhà ấy, những bước đầu tiên của Tiếng Dân được mở ra. Còn nơi tờ báo thực sự đặt tòa soạn, nhà in và vận hành trong những năm sau đó là một câu chuyện khác. (còn tiếp)