Từ văn hóa Sa Huỳnh, Lý Sơn, các di sản Chăm, Trường Lũy đến văn hóa Hrê, Cor, Xơ Đăng, Ba Na, Gié-Triêng... từ quế Trà Bồng, sâm Ngọc Linh đến những tri thức bản địa về rừng, đất, nước và sinh kế... tất cả tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, nơi con người thích ứng, sáng tạo và trao truyền những giá trị qua nhiều thế hệ.
Nếu chỉ nhìn mỗi di sản như một điểm đến, chúng ta có thể bỏ lỡ một giá trị lớn hơn: Mối quan hệ giữa các di sản và những không gian văn hóa mà chúng cùng tạo nên.
Các nghệ nhân dân tộc Xơ Đăng (xã Ngọk Bay) trình diễn cồng chiêng. Ảnh: H.HẢI
Kết nối di sản, mở rộng những hành trình
Du lịch hiện nay đang có xu hướng chuyển từ việc “đi xem” sang “đi để hiểu”. Du khách không chỉ muốn biết một địa danh ở đâu, đẹp thế nào, mà còn muốn hiểu vì sao nơi ấy hình thành, con người đã sống như thế nào, những giá trị nào được tạo dựng và điều gì làm nên bản sắc của vùng đất. Đó cũng là cơ hội để Quảng Ngãi chuyển từ tư duy phát triển du lịch theo từng địa danh sang kết nối các không gian văn hóa.
Một hành trình có thể bắt đầu từ biển đảo Lý Sơn, đi qua Sa Huỳnh, tiếp nối với các di sản Chăm ở miền Trung rồi hướng về những không gian văn hóa Trường Sơn - Tây Nguyên. Một hành trình khác có thể đi từ Ngọc Linh xuống đồng bằng, ra biển, để nhận diện mối liên hệ giữa rừng, sông, đồng bằng và biển đảo.
Như vậy, điểm đến không còn là nơi kết thúc của một chuyến đi, mà trở thành một “cửa mở” để khám phá cả một vùng văn hóa.
Từ Quảng Ngãi, có thể hình dung nhiều hành trình liên vùng. Trước hết là không gian biển và hải đảo miền Trung, kết nối Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi với Gia Lai, Khánh Hòa và xa hơn về phía nam. Mỗi nơi có một câu chuyện riêng, nhưng cùng nằm trong một không gian biển giàu lịch sử giao lưu, thương mại, sinh kế và văn hóa.
Tiếp đó là hành trình Sa Huỳnh - Chăm - thương mại biển. Sa Huỳnh là một nền văn hóa khảo cổ có niên đại sớm hơn thời kỳ hình thành các trung tâm Chăm; vì vậy, không nên kể câu chuyện theo một đường thẳng đơn giản về sự “tiếp nối”.
Điều đáng khám phá hơn là những lớp văn hóa khác nhau từng tồn tại, giao lưu và biến đổi trong cùng một không gian biển miền Trung. Từ Sa Huỳnh có thể kết nối với Mỹ Sơn, Gia Lai, Khánh Hòa, Ninh Thuận để mở ra câu chuyện về cư dân, giao thương và sự giao thoa văn hóa trên hành lang ven biển.
Một hướng khác là hành trình Trường Sơn - Tây Nguyên, từ phía tây Quảng Ngãi đến Măng Đen, Ngọc Linh, Gia Lai, Đắk Lắk... Đây không chỉ là hành trình của cảnh quan núi rừng, mà còn là hành trình của các cộng đồng cư dân, không gian cồng chiêng, nhà rông, lễ hội, nghề thủ công và tri thức bản địa.
Và có thể hình thành những hành trình của tri thức bản địa: Quế Trà Bồng, sâm Ngọc Linh, cà phê Tây Nguyên, gốm Mỹ Thiện, dệt thổ cẩm... Mỗi sản phẩm không chỉ là một hàng hóa, mà chứa đựng câu chuyện về đất, khí hậu, sinh thái, kỹ thuật, văn hóa và con người.
Bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn
Điều quan trọng là không biến các hành trình ấy thành những “tuyến du lịch” đơn thuần. Một chuyến đi đến Sa Huỳnh có thể trở thành một bài học về khảo cổ học và lịch sử văn hóa. Một hành trình lên Ngọc Linh có thể mở ra câu chuyện về đa dạng sinh học, dược liệu và tri thức bản địa. Một chuyến đến Lý Sơn có thể kết nối địa chất, núi lửa, biển đảo, lịch sử khai phá và sinh kế của cư dân.
Khi đó, du lịch và giáo dục có thể gặp nhau; du lịch và nghiên cứu có thể gặp nhau; du lịch và bảo tồn có thể gặp nhau. Đây cũng là hướng đi phù hợp với nhu cầu ngày càng tăng của những nhóm du khách muốn trải nghiệm có chiều sâu: Học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu, gia đình, du khách quốc tế hay những người đơn giản muốn tìm hiểu một vùng đất thay vì chỉ “check-in” tại một điểm đến.
Một vùng đất vì thế có thể trở thành một “lớp học mở”, còn mỗi hành trình là một cơ hội để con người hiểu thêm về thiên nhiên, lịch sử, văn hóa và chính mình.
Lễ hội đua thuyền tứ linh ở Lý Sơn.
Kết nối di sản không đồng nghĩa với khai thác di sản bằng mọi giá. Giá trị của một không gian văn hóa trước hết nằm ở tính nguyên gốc, tính sống động và vai trò của cộng đồng. Những nghi lễ thiêng, tri thức truyền thống, không gian sinh hoạt cộng đồng hay những khu rừng gắn với đời sống tinh thần không thể chỉ được nhìn như một “sản phẩm du lịch”.
Cộng đồng phải là chủ thể quan trọng của quá trình bảo tồn và hưởng lợi từ du lịch. Việc khai thác cần tôn trọng giới hạn chịu tải của hệ sinh thái, bảo vệ cảnh quan và môi trường, đồng thời bảo đảm sự phân chia lợi ích hợp lý.
Đặc biệt, với một không gian rộng như Quảng Ngãi mới, cần nhìn bảo tồn văn hóa trong mối quan hệ với bảo tồn thiên nhiên. Rừng, sông, núi, đồng bằng và biển đảo không phải những không gian tách biệt.
Chúng tạo thành những hệ sinh thái tự nhiên - văn hóa liên kết với nhau. Đó có thể là nền tảng để hình thành một cách tiếp cận mới: Du lịch khám phá các hệ sinh thái văn hóa.
Du khách thưởng thức rượu cần. Ảnh: ĐỨC THÀNH
Quảng Ngãi và tầm nhìn kết nối những miền di sản
Quảng Ngãi đang có một lợi thế đặc biệt để thử nghiệm cách tiếp cận này. Lý Sơn, Sa Huỳnh và không gian văn hóa phía tây không nhất thiết phải phát triển như những điểm đến độc lập. Chúng có thể trở thành những “hạt nhân” để kết nối các dòng khách, dòng tri thức và dòng giá trị trong toàn vùng.
Điều cần thiết là xây dựng được một bản đồ di sản sống của toàn tỉnh và rộng hơn là của miền Trung - Tây Nguyên: Di sản vật thể, phi vật thể, thiên nhiên, khảo cổ, lịch sử, nghề truyền thống, tri thức bản địa và những câu chuyện của cộng đồng.
Trên nền tảng dữ liệu ấy, có thể thiết kế các hành trình theo chủ đề; số hóa tư liệu và câu chuyện; kết nối bảo tàng, trường học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng; đồng thời theo dõi sức chịu tải của các điểm đến để phát triển du lịch một cách có trách nhiệm.
Khi đó, Quảng Ngãi không chỉ có thêm những điểm đến mới. Quan trọng hơn, những điểm đến vốn đã có sẽ được đặt vào những câu chuyện lớn hơn.
Đầm An Khê, điểm đến thú vị ở phía Nam của tỉnh.
Một chuyến đi từ biển lên núi có thể là hành trình qua nhiều hệ sinh thái. Một hành trình từ Sa Huỳnh đến Mỹ Sơn có thể là cuộc đối thoại với những lớp văn hóa của miền Trung. Một chuyến đi từ Ngọc Linh xuống biển có thể giúp nhận ra mối liên hệ giữa rừng, nước, đất và con người.
Có lẽ, giá trị lớn nhất của du lịch trong tương lai không nằm ở việc đưa được bao nhiêu người đến một địa điểm, mà ở việc mỗi người ra về với một sự hiểu biết sâu hơn về nơi mình vừa đi qua.
Đánh thức di sản, vì thế, không chỉ là đánh thức những địa danh. Đó là đánh thức những câu chuyện. Kết nối di sản, cũng không chỉ là nối những điểm trên bản đồ. Đó là kết nối con người với con người, quá khứ với hiện tại, thiên nhiên với văn hóa và những miền đất với nhau.
Và từ đó, mở ra những hành trình mới - những hành trình để khám phá, để học hỏi, để trân trọng và cùng gìn giữ những giá trị mà các thế hệ đã trao lại cho chúng ta.
VÕ VĂN MINH
Nguồn: https://baoquangngai.vn/ket-noi-nhung-mien-di-san-4068659.html
