Đạo diễn Thụy Điển và cơ duyên Việt Nam

Những ngày diễn ra Liên hoan Phim tài liệu châu Âu - Việt Nam năm 2026, khán giả Hà Nội có cơ hội gặp gỡ đạo diễn Thụy Điển Gunilla Bresky qua bộ phim Sara và những kiếp người (Sara med allt sitt väsen).

Từ câu chuyện về nhà văn Sara Lidman, người từng đến Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh, nữ đạo diễn mở ra một góc nhìn về Việt Nam qua ký ức, những trang nhật ký và những con người mà bà từng gặp.

Ra mắt năm 2019, Sara và những kiếp người (Sara med allt sitt väsen) là bộ phim tài liệu dài 75 phút của đạo diễn Gunilla Bresky, khắc họa chân dung nhà văn Thụy Điển Sara Lidman. (Ảnh NVCC)

Phía sau câu chuyện điện ảnh

Không dựng lại một “biểu tượng phản chiến”, bộ phim Sara và những kiếp người đi sâu tìm kiếm người phụ nữ phía sau những bài phát biểu, quan điểm chính trị và trang viết. Đó là một Sara Lidman đầy nhiệt huyết, can đảm nhưng cũng nhiều mâu thuẫn, với khát vọng tình yêu và hành trình đi tìm ý nghĩa cuộc sống.

Cơ duyên của đạo diễn Gunilla Bresky với nhà văn Sara Lidman cũng bắt đầu từ Việt Nam. Năm 1971, khi còn trẻ, Gunilla Bresky là người lái xe đưa Sara diễn thuyết dọc Thụy Điển. Những câu chuyện Sara kể về Việt Nam đã để lại trong bà ấn tượng sâu sắc về đất nước và con người nơi đây, đặc biệt là sự kiên cường, phẩm giá và văn hóa của người Việt Nam.

Nhiều năm sau, ký ức ấy trở thành một trong những động lực để Gunilla Bresky thực hiện bộ phim về Sara Lidman. Với nữ đạo diễn, đó cũng là cách trở lại với một cuộc gặp gỡ ý nghĩa trong những năm tháng tuổi trẻ.

Sara Lidman (1923-2004) sinh tại Missenträsk, một ngôi làng nhỏ ở miền Bắc Thụy Điển. Bà được biết đến trước hết với tư cách nhà văn, nhưng dấu ấn của Sara trong đời sống xã hội Thụy Điển vượt ra ngoài văn chương. Bà dành nhiều sự quan tâm cho những người yếu thế, đặc biệt là công nhân, những người tham gia các cuộc bãi công và những người ít có tiếng nói trong xã hội.

Gunilla Bresky gọi Sara là người “mang lại tiếng nói cho những người yếu thế”, luôn kiên định đứng về phía người lao động và đấu tranh cho công lý, quyền con người. Một trong những câu chuyện được bà nhắc tới là việc Sara phỏng vấn các công nhân mỏ làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, sau đó xuất bản tác phẩm The Mine (Mỏ than). Một năm sau, một cuộc bãi công lịch sử diễn ra, tạo tiền đề cho những cải cách về điều kiện lao động tại Thụy Điển.

Với Sara Lidman, viết không chỉ là ghi nhận hiện thực mà còn là cách đưa những vấn đề vốn nằm ngoài trung tâm của đời sống công chúng vào cuộc tranh luận xã hội. Mối quan tâm ấy tiếp tục được mở rộng sang vấn đề môi trường và sức khỏe người lao động.

Những gì chứng kiến trong chiến tranh hóa học tại Việt Nam khiến Sara Lidman nhận ra mối liên hệ với các loại hóa chất xịt rừng được sử dụng trong ngành lâm nghiệp Thụy Điển. Theo Gunilla Bresky, sự lên tiếng của Sara về tác động của những hóa chất này đối với sức khỏe công nhân đã góp phần giúp chúng bị cấm hoàn toàn tại Thụy Điển.

Sara và những kiếp người nhận được nhiều ghi nhận tại Thụy Điển và quốc tế, trong đó có đề cử Giải Guldbagge - giải thưởng điện ảnh quốc gia hàng đầu của Thụy Điển ở hạng mục Nhạc phim xuất sắc năm 2020; Giải Gemma Firsova cho Phim hay nhất về chủ đề xã hội - triết học năm 2020, cùng một số đề cử và giải thưởng tại các liên hoan phim trong nước và quốc tế.

Việt Nam từ đó trở thành một phần quan trọng trong hành trình hoạt động xã hội của Sara Lidman. Bà tới Việt Nam lần đầu năm 1965 để tìm hiểu về cuộc chiến. Trong những chuyến đi giữa chiến tranh, Sara không chỉ quan sát từ xa. Bà gặp gỡ, phỏng vấn những người trực tiếp chịu ảnh hưởng và ghi lại những điều chứng kiến bằng chiếc máy đánh chữ luôn mang theo bên mình.

Có một chi tiết được lưu giữ trong tư liệu của bộ phim. Giữa những tiếng còi cảnh báo, khi được yêu cầu bỏ lại hành lý để bảo toàn tính mạng và xuống hầm trú ẩn, Sara vẫn ôm chiếc máy đánh chữ. Nhờ nó, bà ghi lại những cuộc trò chuyện với người lao động trên đường phố, những con người trực tiếp sống trong hoàn cảnh chiến tranh.

Đạo diễn Gunilla Bresky chọn những dòng nhật ký Sara Lidman viết trong thời gian ở Việt Nam làm một trong những chất liệu quan trọng cho bộ phim. (Ảnh NVCC)

Sau những chuyến đi ấy, Việt Nam trở thành một phần trong công việc của Sara Lidman. Bà phản đối cuộc chiến của Mỹ tại Việt Nam, chia sẻ những điều bà chứng kiến với công chúng Thụy Điển và trở thành một tiếng nói nổi bật của phong trào phản chiến tại nước này.

Theo Gunilla Bresky, tiếng nói của Sara Lidman tác động tới dư luận đại chúng và cả những nhà lãnh đạo chính trị lớn, trong đó có cố Thủ tướng Olof Palme. Sự quan tâm của bà đối với Việt Nam cũng nằm trong mạch lớn hơn xuyên suốt cuộc đời, đó là đấu tranh cho công bằng xã hội và quan tâm đến những người thường ít có tiếng nói trong xã hội.

Những nhịp cầu của tình bạn

Đạo diễn Gunilla Bresky sinh năm 1948, lớn lên ở miền Bắc Thụy Điển. Bà bắt đầu sự nghiệp với ngành báo chí và phát thanh trước khi chuyển sang làm phim tài liệu. Những năm đầu làm phim đưa bà tới nhiều địa điểm ở khu vực Barents, từ đó hình thành mối quan tâm lâu dài với lịch sử, chiến tranh, ký ức và con người tại các vùng phía Bắc của Thụy Điển, Na Uy và Nga.

Với khán giả Việt Nam, Sara và những kiếp người mở ra một lát cắt về cách Việt Nam từng hiện diện trong đời sống xã hội và những tranh luận chính trị tại Thụy Điển qua tiếng nói của một phụ nữ đã trực tiếp đến đây trong chiến tranh.

Hơn nửa thế kỷ sau cuộc gặp đầu tiên với Sara Lidman vào năm 1971, Gunilla Bresky trở lại với những câu chuyện của người bạn quá cố. Lần này, bà gặp lại Việt Nam từ một vị trí khác, không phải người trẻ từng ngồi sau tay lái trong chuyến diễn thuyết của Sara, mà là một đạo diễn đã dành nhiều năm để nhìn lại cuộc đời, ký ức và những con người phía sau lịch sử.

“Làm bộ phim này cho phép tôi kết nối lại với tinh thần lãng mạn và lý tưởng sống của thời tuổi trẻ. Đó là thời điểm những người trẻ tuổi như chúng tôi tin tưởng một cách chân thành rằng mình có thể thay đổi thế giới tốt đẹp hơn”.

Để thực hiện Sara và những kiếp người, đạo diễn Gunilla Bresky mất bốn năm, trong đó ba năm dành cho việc tìm kiếm nguồn vốn. Các chuyến ghi hình thực địa cũng luôn có những biến số, buộc ê-kíp phải thay đổi lịch trình theo hoàn cảnh và sự sẵn sàng của nhân vật.

Nhưng những khó khăn đó không làm thay đổi cách nữ đạo diễn tiếp cận lịch sử. Với bà, những câu chuyện lớn thường bắt đầu từ những con người cụ thể, những ký ức riêng và những điều có thể không xuất hiện trong các trang sử chính thống. Trong câu chuyện ấy, Việt Nam hiện lên qua ký ức của một nhà văn Thụy Điển từng đến đây giữa chiến tranh, qua những trang nhật ký được viết trong những ngày sống giữa một hiện thực khắc nghiệt, và qua ánh nhìn của một nữ đạo diễn đã mang ấn tượng về đất nước này suốt nhiều thập kỷ.

Đạo diễn Gunilla Bresky giao lưu và chụp ảnh với khán giả Hà Nội. (Ảnh NVCC)

Đạo diễn Gunilla Bresky chọn những dòng nhật ký Sara Lidman viết trong thời gian ở Việt Nam làm một trong những chất liệu quan trọng cho bộ phim. Với bà, những ghi chép hàng ngày giữ lại sự chân thật, những cảm xúc mộc mạc và trực diện nhất của Sara, những điều mà các tác phẩm văn học đã qua chỉnh sửa khó có thể truyền tải đầy đủ.

Bởi vậy, cơ duyên đến Hà Nội để giới thiệu bộ phim mang ý nghĩa đặc biệt với nữ đạo diễn. Thủ đô hôm nay hiện lên trước mắt bà với màu xanh của cây cối, nhịp xe máy sôi động, những món ăn phong phú và trên hết là sự hiếu khách, ấm áp của con người.

“Câu chuyện của Sara Lidman nhắc chúng ta rằng mối quan hệ giữa Thụy Điển và Việt Nam không chỉ nằm trong những trang sử hay các văn kiện ngoại giao. Mối quan hệ ấy còn được tạo nên bởi những con người gặp gỡ, lắng nghe và quan tâm đến nhau. Sự gắn bó của Sara Lidman với Việt Nam đã trở thành một phần cuộc đời bà, đồng thời giúp nhiều người Thụy Điển nhìn Việt Nam và con người Việt Nam theo một cách khác. Đạo diễn Gunilla Bresky đưa câu chuyện ấy trở lại Việt Nam, mở ra một cơ hội mới để người dân hai nước gặp nhau qua điện ảnh, lịch sử và những câu chuyện rất con người”, Đại sứ Thụy Điển tại Việt Nam Johan Ndisi.