Đánh thức tình yêu văn hóa Thái trong cộng đồng

Xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa, hôm nay đã trở thành điểm đến quen thuộc của nhiều du khách. Bên cạnh cảnh quan, những bản làng của đồng bào Thái còn lưu giữ một “tài sản” đặc biệt được bồi đắp qua nhiều thế hệ: tiếng hát, điệu múa, nhạc cụ, trò diễn và các sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, thay vì chỉ còn trong ký ức của người cao tuổi, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ giữ vai trò quan trọng. Từ yêu cầu đó, một lớp tập huấn về bảo tồn, truyền dạy dân ca, dân vũ, dân nhạc truyền thống của dân tộc Thái được tổ chức, tạo thêm cơ hội để người dân tìm hiểu, thực hành và trao truyền những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Tại lớp tập huấn, câu chuyện bảo tồn văn hóa được đặt trong chính đời sống thực tế. Những người trực tiếp sinh hoạt văn nghệ tại địa phương, các bạn trẻ tham gia đội văn nghệ và những người làm công tác văn hóa ở cơ sở cùng hướng tới một câu hỏi: Làm thế nào để văn hóa Thái tiếp tục được thực hành, gìn giữ và phát huy trong đời sống hôm nay?

Văn hóa được trao truyền

Chị Lò Thị Phong, bản Kho Mường, xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa bắt đầu xây dựng đội văn nghệ khi mới 19 tuổi. Ở độ tuổi ấy, việc tập hợp thành viên, duy trì hoạt động và tổ chức các chương trình biểu diễn không phải chuyện dễ dàng.

Chị Phong thừa nhận khi mới bắt đầu do còn ít kinh nghiệm, kỹ năng quản lý và tổ chức chưa nhiều. Nhưng điều khiến chị quyết tâm duy trì hoạt động lại xuất phát từ một điều khá giản dị: nếu người trẻ không học, không thực hành thì những giá trị văn hóa của cộng đồng sẽ khó có thể tiếp tục được trao truyền.

Chị học hát, học múa từ chính những người đi trước trong gia đình và bản làng. Ông bà, cha mẹ, những người lớn tuổi là nguồn kiến thức quan trọng giúp chị tiếp cận các làn điệu truyền thống. Có những điều không nằm trong sách vở mà được truyền lại bằng cách nghe, hỏi rồi thực hành. "Muốn biết thì phải hỏi người già, hỏi ông bà, cha mẹ rồi tập theo", cách học của chị  Phong cũng chính là cách các giá trị văn hóa truyền thống đã được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Từ một cô gái trẻ đi học văn hóa truyền thống, chị Phong dần trở thành người hướng dẫn lại cho những người trẻ khác. Đội văn nghệ của chị có những thành viên cùng lứa tuổi và cũng có những em học sinh được huy động tham gia khi cần thiết.

Đáng chú ý, những học sinh lớp 10, 11, 12 có thể nhanh chóng tiếp cận các động tác múa. Có em chỉ cần quan sát những người đi trước đã có thể làm theo. Theo chị Phong, những điệu múa gắn với đời sống của đồng bào Thái nên khi được tiếp cận trong môi trường cộng đồng, người trẻ có khả năng học khá nhanh.

Đây cũng là điều mà những lớp tập huấn về bảo tồn, truyền dạy văn hóa hướng tới: tạo thêm môi trường để người dân, đặc biệt là người trẻ, được tiếp cận và thực hành những giá trị vốn thuộc về cộng đồng mình.

Với chị Phong, mỗi buổi sinh hoạt văn nghệ là một cơ hội để người trẻ đến gần hơn với văn hóa của dân tộc mình. Khi một em học sinh đứng trong đội hình múa, cất lên một làn điệu hay tập làm quen với nhạc cụ truyền thống, những động tác và âm thanh ấy dần trở thành một phần ký ức được tiếp nối. Văn hóa vì thế được trao truyền qua những trải nghiệm cụ thể, từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Thực tế hoạt động của đội văn nghệ cũng cho thấy văn hóa truyền thống đang có thêm một không gian để hiện diện. Những buổi biểu diễn phục vụ khách du lịch trở thành dịp để các thành viên vừa thực hành những gì đã học, vừa giới thiệu văn hóa Thái đến du khách. Theo chị Phong, đội có thể tham gia khoảng 20 đêm biểu diễn mỗi tháng, nhất là vào những thời điểm cuối tuần khi lượng khách đông hơn.

Thế hệ trẻ gìn giữ văn hóa bản làng

Ở bản Kho Mường, chị Lương Thị Giới cũng gắn hoạt động của đội văn nghệ với đời sống du lịch đang phát triển tại địa phương. Đội của chị Giới đã hoạt động được gần 8 năm với 8 thành viên, chủ yếu là phụ nữ. Sự hình thành và duy trì đội gắn chặt với quá trình du lịch phát triển tại địa phương.

Khi du khách tìm đến các điểm du lịch, khu nghỉ dưỡng, homestay trong bản và có nhu cầu xem các chương trình văn nghệ truyền thống, những đội văn nghệ cộng đồng trở thành lực lượng trực tiếp đáp ứng nhu cầu đó. Mỗi chương trình thường kéo dài khoảng 2 giờ. 

Với những người làm du lịch cộng đồng, khoản thu nhập từ hoạt động này không phải là tất cả, nhưng nó cho thấy một giá trị khác của văn hóa khi trở thành một phần của sinh kế, được cộng đồng chủ động gìn giữ và phát huy.

Theo chị Giới việc tham gia biểu diễn giúp người dân vừa có thêm thu nhập, vừa có động lực giữ lại những giá trị văn hóa vốn có của địa phương. Đội thường chuẩn bị khoảng 6 tiết mục cho một chương trình. Những làn điệu, điệu múa được học từ các thế hệ đi trước, đồng thời được những người làm văn hóa, thể thao và du lịch ở địa phương hỗ trợ, hướng dẫn.

Trong quá trình hoạt động, đội cũng có sự điều chỉnh nhất định để phù hợp với thực tế biểu diễn và nhu cầu của du khách. Tuy nhiên, theo chị Giới, phần cốt lõi vẫn phải dựa trên những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng.

Đội văn nghệ có sự góp mặt của nhiều thế hệ. Mỗi khi cần bổ sung lực lượng, các em học sinh từ lớp 10 đến lớp 12 được mời tham gia. Sự trẻ trung mang đến cho đội một nguồn năng lượng mới; các em nhanh chóng làm quen với làn điệu, động tác múa và những nhạc cụ truyền thống, rồi dần hòa vào nhịp sinh hoạt chung của đội. Đó là cách để hoạt động văn nghệ không bị bó hẹp trong một nhóm người cố định. Một thế hệ mới được tiếp cận, học hỏi và thực hành, từ đó có thể tiếp tục tham gia vào hoạt động văn hóa của bản làng.

Văn hóa không tách rời đời sống

Từ góc độ quản lý văn hóa ở cơ sở, ông Hoàng Đạo Mạnh, chuyên viên Phòng Văn hóa - Xã hội xã Pù Luông, nhìn nhận việc bảo tồn văn hóa truyền thống hiện nay không thể tách khỏi đời sống của người dân và quá trình phát triển du lịch.

Có khoảng 71 homestay và các cơ sở lưu trú tại Pù Luông. Du lịch phát triển mạnh hơn so với vài năm trước, đặc biệt sau giai đoạn bị gián đoạn bởi dịch COVID-19. Du khách trở lại, các hoạt động kinh doanh du lịch cũng từng bước phục hồi. Cùng với sự phát triển ấy, những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái được chú ý nhiều hơn.

Theo ông Hoàng Đạo Mạnh, hiện xã Pù Luông có 18 đội văn nghệ đăng ký chính thức và được chính quyền địa phương quản lý. Các đội này là lực lượng quan trọng trong việc duy trì hoạt động văn hóa tại cộng đồng và phục vụ khách du lịch.

Tuy nhiên, để hoạt động bảo tồn có sự kết nối và duy trì lâu dài, địa phương đang hướng tới việc hình thành, kiện toàn câu lạc bộ văn hóa dân gian của xã. Đây sẽ là nơi tập hợp các lực lượng đang tham gia bảo tồn văn hóa, tạo điều kiện để họ phối hợp, chia sẻ kinh nghiệm và cùng tổ chức các hoạt động truyền dạy, thực hành văn hóa.

Song song với đó là quá trình phục hồi những giá trị văn hóa truyền thống đang được người dân lưu giữ. Địa phương phối hợp với Trường Đại học Hồng Đức và các cơ quan của tỉnh Thanh Hóa để phục hồi dân ca, dân vũ, dân nhạc và một số trò chơi dân gian mà người dân địa phương vẫn còn nhớ. Những giá trị được phục hồi sau đó được trao lại cho các đội văn nghệ để tiếp tục thực hành.

Đây là một quá trình đòi hỏi sự tham gia của nhiều bên. Người cao tuổi có ký ức và vốn văn hóa; người làm chuyên môn có phương pháp nghiên cứu, phục hồi; cán bộ văn hóa cơ sở kết nối với cộng đồng; còn các đội văn nghệ là nơi những giá trị ấy tiếp tục được thực hành.

Địa phương cũng mời những người có chuyên môn, những người am hiểu văn hóa đến truyền dạy các làn điệu gần với cộng đồng. Cùng với việc truyền dạy, các đội văn nghệ còn được hỗ trợ về nhạc cụ, đạo cụ để có điều kiện duy trì hoạt động.

Ông Hoàng Đạo Mạnh đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thế hệ trẻ. Khi du lịch phát triển, ngày càng nhiều thanh thiếu niên có cơ hội tiếp xúc với khách du lịch và các hoạt động dịch vụ. Một bộ phận người trẻ cũng lựa chọn học tập những ngành nghề liên quan đến du lịch.

Trong bối cảnh ấy, văn hóa truyền thống đang được nhìn nhận như một phần của đời sống đương đại. Những làn điệu dân ca, điệu múa, nhạc cụ truyền thống vừa được gìn giữ, thực hành trong cộng đồng, vừa có thể trở thành trải nghiệm văn hóa dành cho du khách, tạo thêm nguồn lực để địa phương phát triển du lịch.

Nhưng để làm được điều đó, theo ông Mạnh, yếu tố quan trọng vẫn là có người kế tục. Vì thế, lớp tập huấn bảo tồn, truyền dạy văn hóa phi vật thể về dân ca, dân vũ, dân nhạc truyền thống của dân tộc Thái mang ý nghĩa như một không gian kết nối những người đang trực tiếp làm văn hóa. Tại đây, họ có cơ hội học hỏi, trao đổi và thực hành, đồng thời tạo thêm điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, tiếp nhận những giá trị văn hóa do cha ông truyền lại.

Nguồn: https://phunuvietnam.vn/danh-thuc-tinh-yeu-van-hoa-thai-trong-cong-dong-238261002122352423.htm